Nghịch lý nhà đầu tư vay nợ chứng khoán hơn 457.000 tỷ đồng dù thanh khoản giảm

Đóng cửa phiên giao dịch cuối tuần, VN-Index dừng ở mức 1.774 điểm, tăng 68 điểm (khoảng 4%) so với cuối tuần trước. Dù thị trường phục hồi lên mức cao nhất kể từ đầu tháng 10, điểm số chung chủ yếu tới từ đà biến động tích cực của nhóm cổ phiếu họ Vingroup. Ở chiều ngược lại, phần lớn cổ phiếu vẫn chưa phục hồi như kỳ vọng của nhà đầu tư.

Nghịch lý dư nợ vay tăng, thanh khoản thị trường giảm

Trong bối cảnh này, số liệu thống kê mới nhất được FiinTrade công bố về dư nợ margin (khoản tiền nhà đầu tư vay của các công ty chứng khoán) gây chú ý. Theo đó, dư nợ margin tại 78 công ty chứng khoán (đại diện 99,6% vốn chủ sở hữu toàn ngành) đạt hơn 457.500 tỷ đồng tại cuối tháng 9, tăng 11,7 nghìn tỷ đồng so với cuối trước và tăng 56,4 nghìn tỷ đồng so với cuối năm ngoái.

Đây là mức dư nợ margin cao nhất trong lịch sử, dù tốc độ tăng trưởng đã chậm lại so với quý trước. Điểm nổi bật là dư nợ margin vẫn mở rộng trong khi thanh khoản thị trường suy yếu quý thứ hai liên tiếp, cho thấy diễn biến dư nợ cho vay và giao dịch trên thị trường đang ngày càng phân hóa.

Phân tích của FiinTrade cho thấy tăng trưởng dư nợ margin trong quý III tiếp tục diễn biến trái chiều, với mức tăng tập trung tại một số công ty chứng khoán quy mô vừa và nhỏ trong khi nhiều công ty lớn ghi nhận dư nợ thu hẹp. Đơn cử, TCBS và VPBankS tăng trưởng khiêm tốn, lần lượt 6,5% và 6,9% so với quy trước; trong khi VPS và SSI giảm lần lượt 16,9% và 4,8%.

Ở chiều ngược lại, tốc độ cho vay của công ty chứng khoán đối với nhà đầu tư tăng nhanh tại VCBS đạt 21% đưa dư nợ lên gần 14.400 tỷ đồng. Các công ty chứng khoán khác là ACBS, BSI, SHS cũng ghi nhận mức tăng tích cực. Đáng chú ý, chứng khoán HD (HDS) tăng hơn gấp đôi dư nợ trong quý tới 103,2% lên gần 10.700 tỷ đồng.

“Tỷ lệ đòn bẩy đo bằng dư nợ margin trên vốn hóa điều chỉnh theo free-float (tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng) tiếp tục tăng lên 14,2% tại cuối quý III, thiết lập mức cao nhất trong chuỗi dữ liệu theo dõi. Có điều, tỷ lệ đòn bẩy gia tăng trong khi giá trị giao dịch bình quân phiên giảm tới 22,6% so với quý trước, xuống chỉ còn khoảng 14.800 tỷ đồng. So với mức đỉnh quý III/2025, thanh khoản bình quân mỗi phiên trên thị trường đang thấp hơn tới 63,6%”, chuyên gia của FiinTrade nêu.

Nhà đầu tư vay nhiều để làm gì?

Sự phân kỳ ngày càng lớn giữa dư nợ margin và thanh khoản giao dịch cho thấy quy mô vốn vay duy trì ở mức cao nhưng không đi kèm với sự mở rộng tương ứng của hoạt động giao dịch trên thị trường. Diễn biến này cũng đặt ra vấn đề về cơ cấu và mục đích sử dụng dư nợ cho vay, đặc biệt là các khoản vay có tài sản bảo đảm bằng cổ phiếu nhưng không nhất thiết được sử dụng trực tiếp cho giao dịch trên sàn.

Trao đổi với phóng viên Dân trí, ông Võ Kim Phụng, Giám đốc phân tích, Công ty chứng khoán Beta, nhận định diễn biến trên cho thấy nhà đầu tư có xu hướng duy trì vị thế vay hiện hữu, thay vì chủ động thu hẹp đòn bẩy khi thị trường kém thuận lợi. Dư nợ margin là số dư tại một thời điểm, có thể tiếp tục tăng nếu lượng vay mới vẫn lớn hơn lượng nợ được hoàn trả, ngay cả khi hoạt động giao dịch suy yếu. Trong bối cảnh thị trường hiện tại, nhiều nhóm mã cổ phiếu đã giảm về đáy trước giai đoạn tăng mạnh trong quý III/2025, một số nhà đầu tư có thể chưa muốn bán ra vì thua lỗ, hoặc kỳ vọng giá sẽ phục hồi nên duy trì khoản vay.

Thanh khoản suy giảm trên toàn thị trường không có nghĩa mọi cổ phiếu đều thiếu cơ hội đầu tư. Trong giai đoạn phân hóa, dòng tiền có thể tập trung vào một số nhóm ngành hoặc doanh nghiệp được kỳ vọng hưởng lợi từ kết quả kinh doanh, chính sách vĩ mô hoặc câu chuyện tăng trưởng riêng.

“Bên cạnh nhu cầu vay ký quỹ để gia tăng sức mua cổ phiếu thông thường, một phần dư nợ tại các công ty chứng khoán có thể phát sinh từ các khoản cho vay theo thỏa thuận riêng, phục vụ nhu cầu tài trợ giao dịch hoặc cơ cấu sở hữu của các tổ chức và cổ đông lớn. Tùy thuộc vào cấu trúc và mục đích của từng khoản vay, mức tăng dư nợ có thể không đi kèm với mức tăng tương ứng của giá trị giao dịch khớp lệnh trên thị trường”, ông Phụng nêu.

Ông Nguyễn Danh Thái, chuyên gia phân tích vĩ mô của Công ty CKG Việt Nam, cho rằng động lực chính khiến cho vay từ các công ty chứng khoán lập kỷ lục hơn 457.000 tỷ đồng dù thanh khoản giảm mạnh có thể đến từ nhu cầu vay vốn của doanh nghiệp khi tín dụng ngân hàng bị siết chặt. Bởi dư nợ margin lập đỉnh nhưng thanh khoản bình quân quý III lại giảm 22,6% chỉ còn trung bình 14.800 tỷ đồng/phiên).

Cụ thể, dư nợ giảm mạnh ở nhóm công ty chứng khoán có lượng khách hàng cá nhân đông như VPS, VIX, SSI nhưng tăng đột biến ở nhóm có ngân hàng mẹ hậu thuẫn và mạnh về khách hàng tổ chức như HDS, VCBS, ACBS… Một phần không nhỏ dư nợ margin hiện tại là vốn vay thế chấp bằng cổ phiếu của doanh nghiệp/cổ đông lớn, nếu áp lực lãi suất hoặc thanh khoản hệ thống khiến giá cổ phiếu thủng ngưỡng an toàn, công ty chứng khoán sẽ buộc phải bán thu hồi nợ.

“Lúc này, hiện tượng bán giải chấp chéo (bán các mã vốn hóa lớn có thanh khoản để bù đắp cho các mã mất thanh khoản) sẽ kích hoạt hiệu ứng dây chuyền (domino) lên toàn thị trường. Vì vậy, nhà đầu tư cá nhân hiện tại không nên dùng margin tỷ lệ cao và giữ một khoản tiền mặt dự phòng ngoài thị trường để chờ đợi những vùng giá hấp dẫn hơn”, ông Thái nói.

Ông Võ Kim Phụng cũng lưu ý trong bối cảnh thanh khoản suy yếu, việc bán giải chấp có thể khiến nhà đầu tư chịu thiệt hại lớn hơn do khó bán được cổ phiếu ở mức giá kỳ vọng. Khi giá trị tài sản bảo đảm suy giảm khiến tỷ lệ ký quỹ xuống dưới ngưỡng duy trì theo thỏa thuận, công ty chứng khoán có thể yêu cầu nhà đầu tư bổ sung tài sản bảo đảm hoặc giảm dư nợ.

Nếu nhà đầu tư không đáp ứng yêu cầu trong thời hạn quy định, công ty chứng khoán có thể thực hiện bán giải chấp theo hợp đồng. Khi nhiều tài khoản đồng thời chịu áp lực giảm tỷ lệ ký quỹ, lượng cổ phiếu bán ra có thể gia tăng trong lúc lực cầu suy yếu, tiếp tục gây áp lực lên giá và kích hoạt thêm các đợt bán giải chấp. Cơ chế này có thể khuếch đại biến động thị trường, đặc biệt tại các cổ phiếu có tỷ trọng cho vay ký quỹ cao hoặc thanh khoản hạn chế.