Nghịch lý ngành xây dựng: Làm không hết việc nhưng ngại trúng thầu vì sợ lỗ

Nếu như khoảng hai năm trước, nhiều nhà thầu xây dựng chật vật đi tìm việc thì hiện tại, cục diện đã đảo chiều. Hàng loạt dự án hạ tầng trọng điểm từ cao tốc, sân bay đến cảng biển, khu công nghiệp đồng loạt triển khai khiến các doanh nghiệp rơi vào trạng thái “làm không hết việc”. Tuy nhiên, đằng sau sự bận rộn ấy là một bài toán tài chính đầy rủi ro.

Chia sẻ tại sự kiện ngành xây dựng ngày 30/6, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân cốt lõi nằm ở sự vênh nhau giữa hệ thống định mức của Nhà nước và thực tế thị trường.

Cụ thể, đơn giá nhân công trong hệ thống định mức hiện hành chỉ ở mức khoảng 350.000 đồng/ngày. Trong khi đó, doanh nghiệp đang phải trả từ 700.000 đồng đến 1.000.000 đồng/ngày cho nhiều vị trí lao động kỹ thuật. Tương tự, giá vật liệu xây dựng do các địa phương công bố cũng đang thấp hơn giá thực tế trên thị trường từ 15-20%.

“Sự chênh lệch này khiến nhiều nhà thầu phải cân nhắc rất kỹ khi tham gia đấu thầu, bởi nếu trúng thầu có thể lập tức đối mặt với nguy cơ thua lỗ”, ông Hiệp chia sẻ.

Gánh nặng chi phí càng bị nhân lên bởi tình trạng khát nhân lực. Theo thống kê của VACC, nguồn nhân lực hiện tại mới chỉ đáp ứng khoảng 50-60% nhu cầu của quy mô đầu tư công hiện nay. Dù mỗi năm ngành cần bổ sung 400.000 -500.000 lao động, nhưng có tới 75% trong số đó vẫn là lao động thời vụ, chưa qua đào tạo.

Theo Bộ Xây dựng, năm 2026, Nhà nước dự kiến bố trí khoảng 1 triệu tỷ đồng vốn đầu tư công, trong đó phần lớn được rót vào các công trình hạ tầng kỹ thuật huyết mạch. Dòng vốn khổng lồ này mở ra cơ hội vàng, nhưng đồng thời cũng đặt ra áp lực lớn: Làm sao để lựa chọn được những nhà thầu đủ “thể lực” về tài chính, kinh nghiệm và kỹ thuật để bảo đảm tiến độ, chất lượng dự án?

Trong khi đó, đóng góp từ 8-9% GDP nhưng ngành xây dựng Việt Nam vẫn đang thiếu vắng một hệ thống quy chuẩn năng lực bài bản. Thị trường xây dựng Việt Nam đang tồn tại một nghịch lý: Quy mô ngành rất lớn với hơn 10.000 doanh nghiệp hoạt động, nhưng lại đang phát triển theo hướng “tự phát”.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch VACC, ví von câu chuyện này với lĩnh vực thể thao: “Ngành hiện vẫn thiếu vắng một hệ thống quy chuẩn đánh giá và xếp hạng năng lực bài bản để phân cấp rõ ràng như cách tổ chức của một giải bóng đá chuyên nghiệp”. Không có “bảng xếp hạng” chuẩn, việc đánh giá nhà thầu đôi khi thiếu đi thước đo khách quan, gây khó khăn cho chính các chủ đầu tư và cơ quan quản lý.

Trước thực trạng này, đại diện Bộ Xây dựng cho biết cơ quan quản lý đang thúc đẩy các giải pháp minh bạch hóa năng lực doanh nghiệp. Theo ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế – Quản lý đầu tư xây dựng, thị trường hiện rất cần một hệ thống cơ sở dữ liệu được đánh giá khoa học để tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Việc chuẩn hóa và đánh giá đúng năng lực không chỉ giúp chủ đầu tư “chọn mặt gửi vàng” mà còn là bước đệm bảo vệ những nhà thầu làm thật, có năng lực thực thi trước những rủi ro của thị trường.