Ô nhiễm thông tin dinh dưỡng trên mạng xã hội: Mối nguy mới cần kiểm soát

Chỉ với vài cú chạm trên điện thoại, người dùng có thể tiếp cận hàng nghìn lời khuyên về ăn uống, giảm cân, tăng cường sức khỏe. Nhưng giữa “ma trận” thông tin ấy, không ít nội dung thiếu căn cứ khoa học, quảng cáo thổi phồng công dụng của thực phẩm chức năng hay những trào lưu ăn uống cực đoan đang âm thầm dẫn dắt người dân đến những lựa chọn sai lầm. 

Nếu thực phẩm bẩn có thể gây tổn hại trực tiếp đến cơ thể, thì thông tin dinh dưỡng sai lệch lại nguy hiểm ở chỗ khiến con người tự đưa ra quyết định bất lợi cho sức khỏe trong thời gian dài.

‘Thực phẩm bẩn’ giờ không chỉ nằm trên bàn ăn

Trao đổi với phóng viên gia đình & Xã hội, TS. Lê Thị Hương Giang, Trưởng khoa Tiết chế Dinh dưỡng, Bệnh viện 19-8 (Bộ Công an), cho rằng khi nói đến thực phẩm bẩn, xã hội thường tập trung vào những nguy cơ dễ nhìn thấy như thực phẩm ôi thiu, nhiễm hóa chất, không rõ nguồn gốc.

“Đó là những nguy cơ rất rõ ràng và cần được xử lý nghiêm minh. Tuy nhiên, dưới góc nhìn của một chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng, chúng ta cần nhìn rộng hơn. Có những loại thực phẩm vẫn bảo đảm quy định về an toàn vi sinh, được phép lưu hành, nhưng nếu sử dụng thường xuyên với hàm lượng đường, muối, chất béo cao thì vẫn có thể làm gia tăng nguy cơ bệnh không lây nhiễm” – TS. Giang phân tích.

Theo TS Giang, đây chính là điểm khác biệt giữa an toàn thực phẩm và an ninh dinh dưỡng. Nếu an toàn thực phẩm đặt câu hỏi: “Thực phẩm này có gây hại ngay khi sử dụng hay không?” thì an ninh dinh dưỡng đặt ra câu hỏi rộng hơn: “Người dân có đang tiếp cận được nguồn thực phẩm an toàn, cân đối và phù hợp để duy trì sức khỏe lâu dài hay không”?

Trong bối cảnh hiện nay, một nguy cơ mới đang nổi lên: không chỉ có thực phẩm không lành mạnh, mà còn có cả những thông tin dinh dưỡng không lành mạnh.

Khi mạng xã hội trở thành ‘chợ thông tin’ về sức khỏe

Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, việc tiếp cận kiến thức về dinh dưỡng trở nên dễ dàng hơn bao giờ hết. Chỉ với một chiếc điện thoại, người dân có thể tìm thấy hàng nghìn nội dung liên quan đến ăn uống, giảm cân, chăm sóc sức khỏe. Tuy nhiên, cùng với sự thuận tiện đó là nguy cơ xuất hiện ngày càng nhiều thông tin thiếu kiểm chứng, khiến người tiếp nhận dễ đưa ra những lựa chọn sai lầm.

Theo TS. Lê Thị Hương Giang, nếu thực phẩm không an toàn tác động trực tiếp đến cơ thể thông qua những gì con người đưa vào bên trong, thì thông tin dinh dưỡng sai lệch lại gây ảnh hưởng theo một cách khác: làm thay đổi nhận thức và hành vi chăm sóc sức khỏe.

“Thực phẩm bẩn có thể gây tổn thương cho cơ thể thông qua những gì chúng ta đưa vào bên trong. Còn thông tin dinh dưỡng sai lệch lại tác động vào nhận thức, khiến con người lựa chọn sai thực phẩm, sai phương pháp chăm sóc sức khỏe” – TS. Giang nói.

Cũng theo chuyên gia, hiện nay không gian mạng đang trở thành một “chợ thông tin” khổng lồ về sức khỏe, nơi bên cạnh những kiến thức hữu ích được chia sẻ bởi các chuyên gia, cơ sở y tế uy tín, vẫn tồn tại không ít nội dung chưa được kiểm chứng.

Đáng chú ý, nhiều thông tin sai lệch thường đánh trúng tâm lý phổ biến của người dân như mong muốn khỏe nhanh, đẹp nhanh, giảm cân nhanh. Các xu hướng như chế độ ăn kiêng cực đoan, phương pháp “thải độc” cơ thể, những lời quảng cáo về thực phẩm có khả năng phòng ngừa hoặc hỗ trợ điều trị nhiều loại bệnh, hay các lời khuyên dinh dưỡng từ những người không có chuyên môn đang ngày càng xuất hiện phổ biến trên mạng xã hội.

Chẳng hạn như những chế độ ăn giảm cân, trong nhiều bài viết về chế độ ăn kiêng lan truyền trên mạng xã hội, ức gà thường được xem như một “món ăn vàng” nhờ hàm lượng protein cao, ít chất béo. Tuy nhiên, việc coi ức gà là thực phẩm duy nhất trong thực đơn giảm cân lại là một sai lầm phổ biến.

TS. Lê Thị Hương Giang từng cảnh báo rằng giảm cân không phải là cuộc chiến với một món ăn, mà là quá trình cân bằng giữa năng lượng nạp vào, chất đạm, tinh bột, chất béo tốt, vitamin và khoáng chất.

Thực tế, có những người vì muốn giảm cân nhanh đã chỉ tập trung ăn ức gà, cắt giảm mạnh tinh bột hoặc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm khác khỏi khẩu phần. Cách ăn này có thể khiến cơ thể thiếu hụt năng lượng, thiếu vi chất và khó duy trì lâu dài.

Một thực đơn giảm cân khoa học vẫn cần sự đa dạng: protein có thể đến từ cá, trứng, thịt nạc, tôm, đậu phụ; tinh bột nên lựa chọn loại phù hợp như khoai lang, gạo nguyên cám, ngũ cốc nguyên hạt; đồng thời bổ sung đủ rau xanh và trái cây.

Giảm cân hiệu quả không nằm ở việc “ăn càng ít càng tốt”, mà ở việc tạo ra một chế độ ăn mà cơ thể có thể duy trì trong thời gian dài.

TS. Giang cho rằng, điểm đáng lo ngại là những nội dung này thường được xây dựng dưới dạng ngắn gọn, dễ hiểu, sử dụng hình ảnh hấp dẫn hoặc câu chuyện cá nhân để tạo niềm tin, trong khi bản chất của dinh dưỡng khoa học lại cần sự cá thể hóa và dựa trên bằng chứng.

“Dinh dưỡng không có một công thức chung áp dụng cho tất cả mọi người. Mỗi người có tình trạng sức khỏe, nhu cầu dinh dưỡng, bệnh lý nền và khả năng đáp ứng khác nhau. Vì vậy, những lời khuyên mang tính tuyệt đối, hứa hẹn hiệu quả nhanh chóng thường cần được nhìn nhận một cách thận trọng” – TS. Giang nhấn mạnh.

Theo đó, nguy cơ lớn nhất không nằm ở một thông tin sai lệch đơn lẻ, mà ở việc những thông tin đó được lặp lại hàng ngày, dần hình thành nhận thức sai về dinh dưỡng và dẫn đến những thay đổi bất lợi trong thói quen ăn uống của cộng đồng.

“Không có siêu thực phẩm thay thế được chế độ ăn khoa học”

Một trong những sai lầm phổ biến hiện nay là người dân có xu hướng tìm kiếm một loại thực phẩm hoặc sản phẩm có thể giải quyết toàn bộ vấn đề sức khỏe. Khi đứng trước câu hỏi: “Có phải nhiều người đang kỳ vọng quá mức vào thực phẩm chức năng hoặc một số xu hướng ăn uống trên mạng xã hội?”, TS. Giang trả lời:

“Trong dinh dưỡng không có một loại thực phẩm đơn lẻ nào có thể thay thế cho một chế độ ăn uống cân bằng. Một loại quả, một loại nước uống hay một sản phẩm bổ sung không thể xóa bỏ tác động của nhiều năm ăn uống thiếu hợp lý”.

Theo chuyên gia, sức khỏe được quyết định bởi tổng thể lối sống:khẩu phần ăn hằng ngày; mức độ vận động; giấc ngủ; thói quen sử dụng rượu bia, nước ngọt; khả năng duy trì những lựa chọn có lợi trong thời gian dài.

Một gói bánh, một chai nước ngọt hay một bữa ăn nhiều năng lượng không thể lập tức gây bệnh. Nhưng nếu những lựa chọn đó lặp lại hàng ngày và dần thay thế rau xanh, trái cây, cá, đậu, ngũ cốc nguyên hạt, nguy cơ bệnh tật sẽ tăng lên.

Làm sạch môi trường thông tin dinh dưỡng để phòng bệnh từ gốc

Sau nhiều năm gắn bó với công tác dinh dưỡng lâm sàng, TS. Lê Thị Hương Giang cho rằng một trong những thay đổi quan trọng nhất trong chăm sóc sức khỏe hiện nay là cần chuyển mạnh từ tư duy điều trị khi bệnh đã xảy ra sang chủ động phòng bệnh ngay từ những thói quen hằng ngày.

“Bệnh viện là nơi điều trị khi sức khỏe đã bị tổn thương. Nhưng căn bếp mới là nơi quyết định rất nhiều người có phải đến bệnh viện hay không”, TS. Giang chia sẻ.

TS Giang cho rằng, dinh dưỡng không nên được nhìn nhận là câu chuyện riêng của ngành y tế, mà cần trở thành mối quan tâm chung của cả xã hội. Bởi một môi trường dinh dưỡng lành mạnh không chỉ phụ thuộc vào việc người dân có thực phẩm an toàn, mà còn phụ thuộc vào khả năng tiếp cận những kiến thức đúng để lựa chọn thực phẩm phù hợp.

Trong bối cảnh thông tin sức khỏe lan truyền mạnh mẽ trên không gian mạng, việc xây dựng một môi trường thông tin dinh dưỡng minh bạch, khoa học cũng là một phần quan trọng của chiến lược bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

“Nếu an toàn thực phẩm giúp chúng ta tránh được một vụ ngộ độc hôm nay, thì an ninh dinh dưỡng sẽ hướng tới mục tiêu giảm những căn bệnh mạn tính trong tương lai. Bảo vệ sức khỏe nhân dân trong thời đại số không chỉ là bảo vệ những gì chúng ta ăn, mà còn phải bảo vệ những gì chúng ta tin tưởng và lựa chọn mỗi ngày”, TS. Giang nhấn mạnh.

Theo TS. Giang, khi mỗi người dân có đủ kiến thức để nhận diện thông tin đúng – sai, lựa chọn thực phẩm hợp lý và duy trì thói quen ăn uống khoa học, đó chính là “tuyến phòng thủ” đầu tiên giúp giảm gánh nặng bệnh tật cho gia đình và xã hội.

TS. Lê Thị Hương Giang nhấn mạnh: “Nếu an toàn thực phẩm giúp chúng ta tránh được một vụ ngộ độc hôm nay, thì an ninh dinh dưỡng sẽ giúp giảm hàng triệu ca bệnh mạn tính trong tương lai. Trong hành trình ấy, làm sạch môi trường thông tin dinh dưỡng cũng là một nhiệm vụ quan trọng để bảo vệ sức khỏe nhân dân”.